Wednesday, January 16, 2019

अंतर्ज्ञानी



सद्‌गुरू हे अंतर्ज्ञानी असतात. त्यांना भक्त कोणते प्रश्‍न घेऊन आला आहे. त्याच्या समस्या काय आहेत. या सर्वांचे ज्ञान असते. असे सद्‌गुरूच भक्तांना योग्य मार्ग देऊ शकतात
- राजेंद्र घोरपडे, मोबाईल ९०११०८७४०६

म्यां जें कांही विवरूनि पुसांवें । तें आधींचि कळिलें देवें ।
तरी बोलिलें तेंचि सांगावें । विवळ करुनि ।।

ओवीचा अर्थ - मी जें कांही विचार करून तुम्हांस विचारावें तें देवा आपण आधीच जाणलें तरी आपण जें बोलला तेंच स्पष्ट करून सांगा.

सद्‌गुरूंना अनेक भक्त व्यक्तिगत प्रश्‍न विचारतात. एका भक्ताने सद्‌गुरूंना प्रश्‍न विचारण्यासाठी वेळ मागून घेतली. त्या भक्ताने सद्‌गुरूंना वाकून नमस्कार केला आणि प्रश्‍न विचारण्यासाठी उठला. तेवढ्यात सद्‌गुरू त्याला म्हणाले, 'अरे काय पत्रिका घेऊन आला आहेस? पण मी काय पत्रिका पाहून भविष्य सांगणारा ज्योतिषी नाही. बरं काय लिहिले आहे पत्रिकेत? तुझा जन्म अमुक अमुक..' असे सांगून सद्‌गुरूंनी त्याला त्याची पत्रिका न पाहताच सांगितली. भक्त आश्‍चर्यचकित झाला. अरे ही पत्रिका माझ्या खिशात आहे. त्यातील अक्षर आणि अक्षर या सद्‌गुरूंना माहिती आहे. हे कसे शक्‍य आहे. मुळात मी पत्रिका घेऊन आलो आहे, हे सद्‌गुरूंना कसे माहीत? असे अनेक प्रश्‍न त्या भक्ताच्या मनात घोंघाळू लागले. सद्‌गुरू हे अंतर्ज्ञानी असतात. त्यांना भक्त कोणते प्रश्‍न घेऊन आला आहे. त्याच्या समस्या काय आहेत. या सर्वांचे ज्ञान असते. असे सद्‌गुरूच भक्तांना योग्य मार्ग देऊ शकतात. एकदा एका भक्ताचे घड्याळ चोरीला गेले होते. तो भक्त सद्‌गुरूंच्या जवळ आला आणि त्याने चोराचा पत्ता विचारला. आश्‍चर्य म्हणजे सद्‌गुरूंनी त्या चोराच्या ओळखीच्या खुणा सांगितल्या. त्याने चोरी कशी केली तेही सांगितले. तसेच त्याने चोरी करून ते घड्याळ कोठे लपवून ठेवले आहे. याचीही माहिती सद्‌गुरूंनी दिली. सद्‌गुरू हे सर्व सांगू शकतात. अंतर्ज्ञानाचा उपयोग ते समाजासाठी करू इच्छितात. समाजातील दुष्ट दूर व्हावे यासाठी त्यांचे प्रयत्न सुरू असतात. यासाठी येणाऱ्या भक्तांना ते सन्मार्गाला लावतात. त्यांच्यामध्ये अध्यात्माची आवड ते निर्माण करतात. भक्ताला सुद्धा त्यांच्याप्रमाणे आत्मज्ञानी, आंतरज्ञानी करण्याकडे त्यांचा ओढा असतो. यासाठी भक्ताच्या समस्या जाणून त्याची प्रगती करण्यासाठी ते सातत्याने प्रयत्न करत असतात. यासाठी वेगवेगळे अनुभव ते भक्तांना देतात. विविध प्रकारे ते भक्तांना मदत करतात. त्याच्या कार्यात त्यांचा मोठा हातभार असतो. भक्ताच्या विजयी रथाचे सारथी ते स्वतः असतात. दुष्ट विचाराने आलेल्या भक्ताला ते सन्मार्ग शिकवतात. त्याच्यातील खल, दुष्टपणा ते काढून टाकण्याचा सातत्याने प्रयत्न करतात. गुंडवृत्तीचे लोक अनेकदा सद्‌गुरूंच्या दर्शनास येतात. सद्‌गुरू मात्र त्यांच्यातील ही दुष्टप्रवृत्ती घालविण्याचा प्रयत्न करतात. यामुळेच वाल्याचा वाल्मिकी झाला. अंतर्ज्ञानी सद्‌गुरू समाज हितासाठी त्यांच्या या ज्ञानाचा उपयोग करतात. म्हणूनच ते समाजात संत, महात्मे म्हणून ओळखले जातात.


Tuesday, January 15, 2019

सागर



सागरात प्रवेश केल्यानंतर वादळ, वारे ही येत असतात. तसे या सागरातही अडीअडचणी येत राहणार. त्यांचा सामना करत, मार्गक्रमण करावे लागणार. वाट दाखवणारे सद्‌गुरू असल्यानंतर या वादळ, वाऱ्यात बुडण्याची भीती कसली
- राजेंद्र घोरपडे मोबाईल ९०११०८७४०६

आणि यमनियमांचे डोंगर । अभ्यासाचे सागर । 
क्रमोनि हे पार । पातले ते ।। 159 ।। अध्याय 5 वा 

ओवीचा अर्थ - आणि यमनियमांचे डोंगर व अभ्यासाचे समुद्र ओलांडून ते ह्या पलीकडच्या तीराला (ब्रह्मत्वाला) पोचले. 

विशाल, अथांग अशी उपमा सागरास दिली जाते. सागराची खोली, लांबी, रुंदी मोजता येते, पण त्याचे स्वरूप हे विशाल आहे. अशा या महाकाय सागरात प्रवेश करताना त्याचा पूर्ण अभ्यास असणे आवश्‍यक आहे. किनाऱ्यावरही पोहताना सागराच्या खोलीचा अंदाज येत नाही. सतत लाटांची होणारी आदळ आपट यामुळे कोठे खड्डे पडले आहेत याची कल्पनाही करता येत नाही. यामुळे पोहायला गेलेले अनेकजण बुडाल्याच्या घटना या वारंवार घडत असतात. पट्टीचा पोहणाराही येथे गेल्याची अनेक उदाहरणे आहेत. अशा भयाण सागरात प्रवेश करताना, हा सागर पार करताना योग्य नियोजन हवे. तरच हा सागर आपण पार करू शकणार आहे. त्याचे मार्ग अभ्यासणे गरजेचे आहे. कोलंबस सागरीमार्गाने भारताचा शोध घेण्यासाठी निघाला, पण तो पोहोचला अमेरिकेत. जायचे होते एका तीरावर, पोहोचला दुसऱ्याच तीरावर. यासाठी सागराच्या या विशालतेचा योग्यप्रकारे अभ्यास हवा. जहाज समुद्रात गेल्यानंतर जिकडे तिकडे पाणीच पाणी दिसते. पण या पाण्यातून मार्ग शोधून निश्‍चित लक्ष गाठायचे असते. निसर्गात रस्ता चुकविणारे भूलभुलैया आहेत. पण त्यातून मार्ग सांगणारे उपायही अस्तित्वात आहेत. फक्त त्यांचा शोध घ्यायला हवा. दिशा दाखविणाऱ्या होकायंत्राचा शोध यातूनच लागला. येथे ते निश्‍चितच उपयोगी ठरते. आपण कोणत्या दिशेला जात आहोत यातून समजते. मार्ग चुकू नये यासाठी आवश्‍यक ते टप्पे माहीत करून घ्यावे लागतात. अध्यात्माच्या या महासागरात प्रवेश केल्यानंतरही असेच नियम आहेत. योग्य मार्ग शोधायचे असतात. आत्मज्ञानाचा तीर गाठण्यासाठी त्यातील टप्पे अभ्यासायला हवेत. मार्ग दाखविणारे होकायंत्र शोधायला हवे. गुरू हे होकायंत्र आहेत. सर्व प्रथम त्यांचा शोध घ्यायला हवा. होकायंत्रात चुंबक हवा. नुसती क्षणिक चुंबकीय शक्ती असणारी फसवी होकायंत्र नको. आत्मज्ञानाचा शोध घेतानाही गुरू हा आत्मज्ञानी असायला हवा. तरच तो आपणास योग्य मार्ग दाखवेल. गुरू आत्मज्ञानी नसेल, तर आत्मज्ञानाचा तीर जवळ असूनही गाठता येणार नाही. क्षणिक मनकवडेही आज पाहायला मिळतात. यांच्यापासून दूर राहायला हवे. क्षणिक मार्ग दाखविणाऱ्या विद्यांनी मार्ग सापडत नाहीत. व्यर्थ भटकंती मात्र होईल. आत्मज्ञानी गुरूंनी दिलेल्या मार्गाने आत्मज्ञानाचा तीर सहज गाठता येतो. त्यांनी दिलेल्या मंत्राचा जप नियमित करायला हवा. त्यामध्ये मन रमवायला हवे. सागरात प्रवेश केल्यानंतर वादळ, वारे ही येत असतात. तसे या सागरातही अडीअडचणी येत राहणार. त्यांचा सामना करत, मार्गक्रमण करावे लागणार. वाट दाखवणारे सद्‌गुरू असल्यानंतर या वादळ, वाऱ्यात बुडण्याची भीती कसली. तारणारे तर तेच आहेत. फक्त आपण त्यांनी दिलेल्या मार्गाने जायला हवे.

Sunday, January 13, 2019

विवेकाचे गाव




आत्मज्ञान प्राप्तीसाठी शरीराच्या गावात विवेक जागा करा. ऐक्‍य आपोआपच साधले जाईल. एकीने अनेक प्रश्‍न सुटतात. मनाचा ढळलेला तोल सावरता येतो. खचलेल्या मनाला उभारी मिळते. मनाला आधार वाटतो. साधनेत मनाचे ऐक्‍य साधले तर विकास निश्‍चित आहे.

- राजेंद्र घोरपडे, मोबाईल 9011087406

ते विवेकाचे गाव । की परब्रह्मीचे स्वभाव ।
नातरी अळंकारले अवयव । ब्रह्मविद्येचे ।। 139 ।। अध्याय 5 वा

ओवीचा अर्थ - ते विवेकाचे मुळ वसतीस्थान आहेत. किंवा परब्रह्माच्या ठिकाणचे स्वभाव किंवा जणू काय मूर्तिंमंत ब्रह्मविद्येचे सजविलेले अवयवच आहेत.

राज्यात निर्मल ग्राम, आदर्श गाव, इको व्हिलेज, पर्यावरण समृद्ध गाव आदी योजना राबविण्यात येतात. सर्व योजनात श्रमदानास महत्त्व दिले आहे. गावाच्या एकीतून विकास साधला जातो. एकीच्या बळाची ताकद त्यातून स्पष्ट होते. पण सर्वच गावांमध्ये हे शक्‍य होत नाही. प्रश्‍न गंभीर होऊ लागले की ऐक्‍य वाढते. भीती पोटी ऐक्‍य येते. अडीअडचणीच्या काळातच देवाचे स्मरण होते. इतरवेळी देव भेटला तरी दर्शन घेण्याची बुद्धी होत नाही. यामुळेच आज अनेक शहरातील जुनी मंदीरे ओस पडलेली पाहायला मिळतात. पाण्याचा प्रश्‍न सोडविण्यासाठी गाव एकत्र येतो. पण गावात विवेक जागा असेल तरच प्रश्‍न सुटतो. अन्यथा हे प्रश्‍न वर्षानुवर्षे तसेच पडून राहतात. प्रश्‍नाचे स्वरूप गंभीर झाल्यानंतर मात्र माघारी शिवाय पर्याय नसतो. अहंकार बाजूला ठेवून प्रश्‍न सोडविण्यासाठी एकत्र यावेच लागते. विकासासाठी अहंकार, अहंपणा बाजूला ठेवावा लागतो. तंटे, वाद, राग, द्वेष यांचा त्याग करावा लागतो. तरच विकासाची वाट सुकर होते. अनेक गावांनी विकासासाठी हेच मुद्दे अवलंबले आणि श्रमदानातून विकास साधला. दारूबंदी, चराईबंदी, वृक्षतोड बंदी, लोटाबंदी, उघड्यावर शौच्छास बंदी असे अनेक उपक्रम राबवून गावात विवेक जागृत केला. अशा या योजनांमुळे गावाचे आरोग्य, स्वच्छता राखली गेली. जनजागृती करून पाणलोट विकासातून पाणी प्रश्‍न सोडविला. काही डोंगरकपारीतील गावांनी नैसर्गिक जलस्त्रोत्रांचे संवर्धन करून सायफनने थेट पाइपलाइनने पाणी आणून कायमचा प्रश्‍न मिटविला. ना वीज बिलाची झंजट ना पाणी बिलाचा तगादा. बारमाही पाण्याचा स्त्रोत गावाच्या वाड्यावस्त्यात आणून महिलांचे श्रम वाचवले. हे सर्व विवेकाने, ऐक्‍याने शक्‍य झाले. एकीमुळेच देशास स्वातंत्र्य मिळाले. आत्मज्ञाना प्राप्तीचा मार्ग सुद्धा असाच आहे. शरीराच्या गावात विवेक जागृत ठेवायला हवा. राग, द्वेष, मत्सर, अहंकार, अंहपणाचा त्याग करून विवेकाने विकास साधावा लागतो. गावात जशी स्वच्छता साधली जाते तशी मनाची स्वच्छता येथे होते. आरोग्यही सुधारते. विकासासाठी मनाचे ऐक्‍य गरजेचे आहे. साधनेत श्‍वासावर ऐक्‍य साधून विकास होतो. अध्यात्माच्या विकासाची हीच पायरी आहे. आत्मज्ञान प्राप्तीसाठी शरीराच्या गावात विवेक जागा करा. ऐक्‍य आपोआपच साधले जाईल. एकीने अनेक प्रश्‍न सुटतात. मनाचा ढळलेला तोल सावरता येतो. खचलेल्या मनाला उभारी मिळते. मनाला आधार वाटतो. साधनेत मनाचे ऐक्‍य साधले तर विकास निश्‍चित आहे. ब्रह्मविद्येचा विकास तेथे निश्‍चित होईल.

Friday, January 11, 2019

त्यागाची भावना म्हणजे संन्यास

   
 
  आत्मज्ञान हे सद्‌गुरूंच्या कृपेने मिळते. यासाठी शरीराला कष्ट देण्याची, पिडा करण्याची गरज नाही. केवळ क्षणभर स्मरणानेही कृपा होऊ शकते. फक्त त्यात भक्तीचा भाव असावा. यासाठी प्रत्येक गोष्टीकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन बदलायला हवा.                           - राजेंद्र घोरपडे     मोबाईल 9011087406
आणि मी माझें ऐसी आठवण । विसरलें जयाचें अंतःकरण ।
पार्था तो संन्यासी जाण । निरंतर ।। 20 ।। ज्ञानेश्‍वरी अध्याय 5 वा

ओवीचा अर्थ - आणि ज्यांच्या अंतःकरणामध्यें मी आणि माझे यांचे स्मरणच राहिलें नाहीं, अर्जुना, तो सदोदित सन्यासीच आहे, असे तूं जाण.

संन्यास म्हणजे घरदार सोडायचे. एकांतात जाऊन भगवंताचे स्मरण करायचे. हिमालयात, जंगलात जायचे असाच समज आहे. बारा वर्षांचे तप केल्यानंतर आत्मज्ञान प्राप्त होते असे म्हटले जाते. पण प्रत्यक्षात किती संन्यासी आत्मज्ञानी झाले आहेत. अनेकांनी संन्यास घेतला, पण आत्मज्ञानाचा लाभ एखाद्यालाच झाला किंवा तेही घडत नाही. असे का? आज भारतात अनेक थोर संतांचे मठ आहेत. तेथेही आत्मज्ञान प्राप्तीसाठी शिक्षण दिले जाते. अनेकजण घरा-दाराचा त्याग करून तेथे जातात. पण तेथेही एखाद्यालाच आत्मज्ञानाचा लाभ होतो किंवा तेही नाही. असे का घडते? कारण आत्मज्ञान प्राप्तीसाठी आवश्‍यक असणाऱ्या गोष्टीचा त्यांनी संन्यासच केला नाही. आत्मज्ञान प्राप्तीमध्ये घरदार सोडणे म्हणजे संन्यास होत नाही. यासाठीच आत्मज्ञान प्राप्तीसाठी आवश्‍यक गोष्टींचा अभ्यास प्रथम करायला हवा. मी पणाच गेला नाही तर घरदार सोडूनही आत्मज्ञान होत नाही. स्वतःतील मीचा विसर हाच खरा संन्यास आहे. हे मी केले. हे माझ्यामुळे झाले. हा मी पणा, हा अहंकार सोडायला हवा. त्याचा त्याग करायला हवा. हे सोडण्यासाठी घरदार, संसार सोडण्याची गरज नाही. बारा वर्षांच्या संसार त्यागाने जे प्राप्त झाले नाही, ते मी पणा सोडण्याने केवळ एका क्षणात प्राप्त होऊ शकते. बारा वर्षांच्या तपाने ज्ञान प्राप्त होऊ शकते. काही मठामध्ये दहा- बारा वर्षांच्या तपानंतर आचार्य, संत अशी पदवी दिली जाते. पण हे पुस्तकी, पंडिती ज्ञान म्हणजे आत्मज्ञान नव्हे. अशी आचार्य प्राप्त व्यक्ती आत्मज्ञानी असेलच असे नाही. हे ज्ञान सद्‌गुरूंच्या कृपार्शिवादाने प्राप्त होते. यासाठी सद्‌गुरूंनी सांगितलेल्या मार्गाचा अवलंब करणे गरजेचे आहे. ज्ञानेश्‍वरीमध्ये संसार करता करताही परमार्थ साधता येतो. असा मार्ग सांगितला आहे. संसारात राहूनही मोक्ष मिळविण्याचा मार्ग सांगितला आहे. मी पणा ज्याने सोडला तो खरा सन्याशी. यासाठी संसाराचा त्याग करण्याची गरज नाही. आत्मज्ञान हे सद्‌गुरूंच्या कृपेने मिळते. यासाठी शरीराला कष्ट देण्याची, पिडा करण्याची गरज नाही. केवळ क्षणभर स्मरणानेही कृपा होऊ शकते. फक्त त्यात भक्तीचा भाव असावा. यासाठी प्रत्येक गोष्टीकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन बदलायला हवा. हे सर्व कार्य भगवंत आपणाकडून करवून घेतात. आपण फक्त निमित्त मात्र आहोत. असा विचार प्रकट व्हायला हवा. तशी समर्पणाची, त्यागाची भावना मनात उत्पन्न व्हायला हवी. ही त्यागाची, समर्पणाची भावना म्हणजेच संन्यास. 

Thursday, January 10, 2019

शेतीची धोरणे ठरवताना हवा सखोल विचार

 
 सहवीजनिर्मिती, इथेनाँल, बगॅस, सेंद्रिय खते अशी उत्पादने घेऊन साखर कारखान्यांचे उत्पादन वाढविण्यात आले. अशा या उपाययोजनांमुळे कारखान्यांना ऊसाला दर देणे शक्य झाले. हा विचार या आंदोलनामुळे आला. पण यासाठी आंदोलन करावे लागते या इतके मोठे दुर्दैव्य नाही.
- राजेंद्र घोरपडे
157, साळोखेनगर, कळंबा रोड, कोल्हापूर 416007
मोबाईल - 9011087406 
 
 
शेतीवरचा बोजा कमी करण्यासाठी शासनाचे धोरण नेहमीच आहे. औद्योगिकीकरण अनेक नव्या व्यवसायातून रोजगार निर्मिती यावर सर्वच पक्षांच्या सरकारने नेहमीच प्रयत्न केले आहेत. यातून सध्या शेतीवरच बोजा कमी झाला आहे. पण त्यामुळे शेतीचे प्रश्न सुटलेच नाहीत. उलट ते वाढतच गेले. मुख्य म्हणजे रोजगारासाठी मजूर बाहेर गेले. शेतमजूरांची टंचाई भासू लागली. शेतीत काम करणारे हात कमी झाले. 
 
यांत्रिकिकरणाने त्याला हातभार जरूर लागला पण प्रत्यक्षात शेतीवरील खर्चात वाढ झाली. योग्यवेळी योग्य कामे न केल्याने शेतीच्या अडचणी वाढल्या. साहजिकच नव्या तंत्राचा अवलंब करत शेतीमध्ये नैसर्गिकपणा जाऊन कृत्रिमता आली. उत्पादनवाढीसाठी हे सर्व उपाय केले जाऊ लागले. या सर्वात शेतीची अवस्था बिकट होत गेली. याकडे सर्वानीच दुर्लक्ष केले. याचाच फटका आज आपणास बसतो आहे. योग्य नियोजन आणि बदल केले असते तर आज शेतीमध्ये अशी अवस्था आली नसती. 
 
शेतमजूर कमी झाले तर त्याला पर्याय यांत्रिकणाराचा केला पण शासनाची यामध्ये मदत खूपच तटपूंजी राहीली. प्रत्यक्षात ती शेतकऱ्यांपर्यंत किती पोहोचली हा सुद्धा मुद्दा विचार करण्यासारखाच आहे. सर्वांगिण विचार करून धोरणे न ठरवल्यानेच समस्या वाढत आहेत. कोणतेही धोरण ठरवताना समतोल असायला हवा. तो आता साधला जात नाही. अशा या असमतोल धोरणामुळेच आंदोलन करण्याची वेळ शेतकऱ्यांवर आली आहे. 
 
यांत्रिकिकरणाने काय झाले
यांत्रिकिकरणाने काय झाले तर जनावरांची संख्या कमी झाली. भाकड जनावरे कोण पाळणार. बैलाचा उपयोग कमी झाला साहजिकच गोठ्यातून बैल गेला. दुभत्या जनावरांची संख्या वाढविण्याचा विचार शेतकऱयांनी जोपासला पण त्यांचा चारा-पाणी याचा प्रश्न उभा राहीला साहजिकच शेतकऱयांच्या गोठ्यातून आता दुभती जनावरेही कमी होऊ लागली आहेत. पूर्वी गावात घरटी चार-चार, पाच-पाच जनावरे असायची. गावात हिंडताना जनावरेच रस्त्यावर दिसायची पण आता गोठ्यात एखादेच दुभते जनावर दिसते. किंवा त्याचाही सांभाळ करणे अशक्य झाल्याने त्याचीही संख्या आता रोडावली आहे. 
 
पशुधनात घट
पूर्वी ज्वारी घेतली जायची त्यामुळे कडबा असायचा. पण आता ऊस असल्याने चाऱ्याचा प्रश्न उभा राहीला आहे. ऊसाच्या वाड्यामुळे जनावरांच्या आरोग्याचे प्रश्न निर्माण होत आहेत. साहजिकच जनावरे पोसण्याची मानसिकता कमी होऊ लागली आहे. जनावरे पाळायची तर त्याची योग्य प्रकारे निगा राखली पाहीजे तसे होत नाही. अशाने गेल्या वीस वर्षात जनावरांच्या संख्येत घट झाली आहे. आकडेवारीत सांगायचे तर 2012च्या जनगणनेनुसार राज्यात सुमारे 325 लाख पशुधन आहे. पण 2007 च्या तुलनेत त्यामध्ये 9.7 टक्क्यांनी घट झाली आहे. लोकसंख्येच्या तुलनेत ही घट 23.2 टक्के इतकी आहे. घटत्या पशुधनाचा परिणाम शेतीवर मोठ्या प्रमाणात होत आहे. कारण शेतीसाठी लागणारे सेंद्रिय खत, जमिनाचा पोत राखण्यासाठी मिसळले जाणारे हे खत सध्या उपलब्धच नाही. अशी स्थिती कित्येक गावात आहे. हे खत विकत घेण्याची वेळ काही शेतकऱ्यांवर आली आहे. काहीजण याचा वापर न करताच शेती करत आहेत. कारण सेंद्रिय खत जनावरांच्या शेणापासून तयार केले जाते. जनावरेच नाहीत तर खत कोठून आणणार.  
 
सरकारने उपाययोजना करण्याची गरज
देशी गायी पाळू नका असा प्रचार केला जातो. पण या देशी गायी शेण व गोमुत्र देतात विशेष म्हणजे हे शेण आणि गोमुत्र किटकनाशकाप्रमाणे काम करते. काहीं शेतकऱ्यांना हा विचार पटला आहे. त्यांनी गोठ्यामध्ये एक तरी देशी गाय पाळण्यास सुरवात केली आहे. मोठ्या संख्येने जनावरे पाळणारे शेतकरीही देशी गायी पाळताना दिसत आहेत. हा बदल दिसतो आहे खरा पण सर्वांनाच हे शक्य होत नसल्याने यावर उपाय योजना सरकारने करायला हवी. 
 
सेंद्रिय खतावर संशोधनाची गरज
सरकारने शहरातील कचऱ्यापासूनही सेंद्रिय खत तयार करण्याचा विचार सुरु केला आहे. पण हे खत शेतीसाठी वापरण्यास योग्य आहे का यावर संशोधन होण्याची गरज आहे. कारण भाजीपाला व फळ भाज्यांना या खताचा वापर मारक ठरण्याची शक्यता आहे. त्याच्या गुणवत्तेचा प्रश्न उपस्थित राहू शकतो. असा भाजीपाला खाण्यास योग्य आहे का यावरही संशोधन होण्याची गरज आहे. आरोग्याचे प्रश्न उपस्थित राहू शकतात. हे सेंद्रिय खत फुल झाडे किंवा अन्य शेतीच्या उत्पादनाना योग्य ठरू शकेल. पण यावर सखोल संशोधन होण्याचीही गरज आहे. 
 
सेंद्रिय खत उत्पादनाची आकडेवारीही हवी
सरकारने सेंद्रिय शेती करणाऱ्याची संख्या आकडेवारी मांडणे सुरु केले आहे. पण शेतात सेंद्रिय खत किती टक्के वापरले जाते. राज्यात सेंद्रिय खताची निर्मिती किती टक्के होते याचीही आकडेवारी मांडण्याची गरज आहे. भावी काळात जमिनीचा पोत टिकवायचा असेल तर याची गरज आहे. रासायनिक खते ही पिकासाठी टाँनिक आहेत. टाँनिक खाऊन आपण जगु शकत नाही. यासाठी मुख्य आहार हा गरजेचा आहे. सेंद्रिय खत हा पिकाचा मुख्य आहारच आहे. तो बंद कसा करून चालेल. यासाठी सेंद्रिय खताची आकडेवारी ठेवण्याचा विचार सरकारने करायला हवा. 
 
आंदोलन करण्याची वेळ येतच कशाला ?
आजकाल आंदोलनाशिवाय काही मिळत नाही. असाच प्रघात पडला आहे. उसाच्या दरासाठी आंदोलन करावे लागते. शेतमालाला भाव मिळावा यासाठी नेहमीच शेतकऱ्यांना आंदोलन करावे लागते. उसाच्या दराच्या आंदोलनाने शेतकऱ्यांना दर मिळाला. हे जरी खरे असले तरी हा दर देण्यासाठी उपाययोजना कराव्या लागल्या त्याची दखल यापूर्वी घेता आली असती तर अशी वेळ आली नसती. उसाला दर देण्यासाठी त्यापासून उत्पादित होणाऱ्या साखरे व्यतिरिक्त अन्य उत्पादनावर भर दिला गेला. कारखाने स्वयंपूर्ण कसे होतील याकडेही लक्ष देण्यात आले. सहवीजनिर्मिती, इथेनाँल, बगॅस, सेंद्रिय खते अशी उत्पादने घेऊन साखर कारखान्यांचे उत्पादन वाढविण्यात आले. अशा या उपाययोजनांमुळे कारखान्यांना ऊसाला दर देणे शक्य झाले. हा विचार या आंदोलनामुळे आला. पण यासाठी आंदोलन करावे लागते या इतके मोठे दुर्दैव्य नाही. साखर कारखाना हा उद्योग म्हणून विकसित करण्याचा विचार संचालकांनी केलाच नाही. केवळ राजकारणासाठीच याचा वापर होत राहीला अशाने हा तोटा झाला तो शेतकऱ्यांचाच. यामुळे अशी आंदोलने आता हिंसक होऊ लागली आहेत. आंदोलनांचे स्वरूप बदलू लागले आहे याकडेही लक्ष देण्याची गरज आहे. विकास धोरण ठरवताना याचा विचार जरूर केला जावा. आंदोलन चिरडून टाकण्यासाठी विकासाच्या गाजराची पुंगी वाजवणे सरकारने बंद करायला हवे.  धोरण ठरवतानाचा शेती व शेतकऱ्याचा विकास कसा होईल यावर भर द्यायला हवा. 
 
शेतमालाच्या दराचा प्रश्न नेहमीचाच
सरकारकडे शेती विकासाचे अनेक पर्याय उपलब्ध आहेत. रोजगार निर्मिती अन्य क्षेत्रासह शेतीमध्येही करता येणे शक्य आहे. हा रोजगार शाश्वत करणेही शक्य आहे. शेतीतील उत्पादन वाढले आहे. तुकड्या तुकड्यांची शेती असली तरीही शेतीतील उत्पन्न वाढत आहे. अन्नधान्याचे उत्पादन वाढले आहे. पण त्याला दर नाही. यावर उपाय योजने जात नाहीत मग शेतकरी आंदोलन करणारच. गेल्या कित्येक वर्षापासून ही समस्या आहे. कधी कांदा नाकाला झोंबतो, तर कधी टोमॅटो लाल होतो. तर कधी आंबा तुरट होतो. तुरडाळही शिजेनाशी होते.  भाजीपाला टाकून देण्याची वेळ येते तर कोंथबिरीचा वासच जातो. केळी, पोपईने शेतकरी पार रसातळाला जातो. शेतीत निर्सगाच्या संकटापेक्षाही मोठे संकट हे दराचे आहे. ही समस्या कित्येक वर्षापासूनची आहे. यावर आंदोलनेही उपाय योजले जात नाहीत. कधी या उत्पादनाना दर मिळवून देता येईल अशी उपाययोजनाही केलेली दिसत नाही. 
 
प्रकिया उद्योगांची गरज
आपल्याकडे गोदामांची संख्या कमी आहे. त्याप्रमाणात ती उपलब्ध नसल्यानेही दराचा प्रश्न सोडवणे कठीण जाते. साखर कारखान्यांनी जसे अन्य उत्पादनाचे मार्ग वापरले तसे यामध्ये करता येणे शक्य आहे पण ते केले जात नाही. माल नाशवंत आहे. तर मग तो प्रक्रिया करून साठवला जावा अशी योजना सरकार करताना दिसत नाही. टोमॅटोवर प्रक्रिया करणारे उद्योग वाढवणे गरजेचे आहे. पण कधीकधी याच उद्योगामुळे दर पडल्याचेही प्रकार घडण्याची शक्यताही असते. पण याकडे कोणीही लक्ष देत नाही. अशा कारखान्यांनी अचानक माल उचलला नाही तर तो माल बाजारपेठेत आणल्याने दर पडू शकतात. यासाठी प्रक्रिया उद्योगांची संख्या व उत्पादित मालाचे नियोजन योग्य आहे की नाही हे तपासणे यावर लक्ष ठेवणे सरकारचे काय आहे. तुरडाळीचा लाभ व्यापाऱयांना होतो शेतकऱयांना होत नाही. साठवणूक केली जाते. योग्यवेळी दर मिळाल्यावर ती बाहेर काढली जाते. सर्वसामान्य शेतकरी साठवणूक करू शकत नाही अशा या गोष्टीचा फायदा उठवून शेतकऱ्यांना लुटले जाते.  हे प्रश्न काही आत्ताचे नाहीत. हे पूर्वीही घडत होते. यातूनच सहकाराचा जन्म झाला अशा या सहकाराने शेतकरी सुधारला आता राजकारणाने सहकार पोखरला आहे. यासाठी आता नव्या युक्त्या योजन्याची गरज आहे. प्रक्रिया करणारे मोठे उद्योग उभारले जावेत यासाठी सरकारने ठोस पाऊले उजलायला हवीत. शेतकऱ्यांचे कर्ज माफ केले जाते. मग कर्जच काढण्याची वेळ शेतकऱ्यावर येऊ नये यासाठी असाच पैसा सरकारने मोठ्या उद्योग उभारण्यासाठी दिल्यास शेतकरी स्वयंपूर्ण का होणार नाही. कर्जमाफी हा तात्पुरता उपाय आहे. पण प्रक्रिया उद्योग उभारणी हा कायम स्वरुपी उपाय आहे, असे सरकारला का वाटत नाही. तसे प्रयत्न होताना दिसत नाही. असे प्रयत्न झाले तर रोजगार निर्मितीही वाढेल. 
 
 पिकते पण विकत नाही
महाराष्ट्रात पश्चिम घाटमाथ्यावर मोठ्या प्रमाणात फणसाची झाडे आहे. उन्हाळ्यात फणस लागतात. काही प्रमाणात त्याची तोड होते. पण अनेक ठिकाणी हे फणस तसेच पडून राहतात. शेवटी हे फणस कुजून जाताता. मोठ्या प्रमाणात अशी अन्नधान्य, फळांची नासाडी होत आहे. या फणसाचे गरे शहरातील मोठमोठ्या हाँटेलमध्ये विकले जाऊ शकतात. पण त्यासाठी आवश्यक असणारी यंत्रणाच आपल्याकडे उपलब्ध नाही. म्हणजे आपल्याकडे पिकत नाही असे नाही. अनेक गोष्टी आपल्याकडे पिकतात पण त्याचा योग्य उपयोग होत नसल्याने त्याची नासाडी होते आहे. यावर आता प्रबोधन करण्याची गरज भासणार आहे. अन्नधान्य, फळे यांची नासाडी रोखण्यासाठी सरकारने काही ठोस पाऊले उचलल्यास रोजगार निर्मितीही होऊ शकेल व वाया जाणारे हे घटकही वाचवता येणे शक्य होईल. बेरोजगार शेती पदवीधरांचा गट करून त्यांना याबाबत प्रशिक्षण देऊन योग्य मार्गदर्शन व सहकार्य करून अशी होणारी नासाडी रोखता येणे शक्य होऊ शकेल. त्याबरोबर शेतमालाला योग्य भाव देणेही शक्य होईल. यातूनही फळे कुजल्यास त्यापासून अल्कहोल, इथेनाँल तयार करून त्याचा इंधनासाठीही वापर करता येणे शक्य आहे. एकंदरीत नासाडी रोखणे यावर ठोस धोरण ठरविण्याची गरज आहे.  तंत्रशिक्षणाप्रमाणेच शेतमाल प्रक्रिया शिक्षणास प्राधान्य दिल्यास व ठोस रोजगार मिळवून देणारा उद्योग विकास केल्यास हे शक्य आहे. यावर सरकारने अधिक भर द्यायला हवा. असे उपाय योजल्यास आत्महत्येची समस्याही सुटू शकेल. 
 
स्वयंपूर्ण शेतकरी याच आत्महत्या रोखण्यावर उपाय
शेतकऱ्यांची आर्थिक उन्नती, स्वयपूर्ण शेतकरी हा उपाय आत्महत्या रोखण्यावर योग्य ठरणार आहे. त्या दृष्टीने शासनाची धोरणे असायला हवीत. केवळ आंदोलन होत म्हणून ते रोखण्यासाठी तात्पुरती मलमपट्टी हा काही समस्येवरील उपाय नव्हे. समस्येच्या मुळाशी जाऊन त्या सोडविण्याचे प्रयत्न सरकारने करायला हवेत तरच शेतीतील समस्या सुटणार आहेत. यासाठी दुरदृष्टीच्या उपाययोजना व धोरणे ठरवताना सखोल विचार यांची गरज आहे.

Tuesday, January 8, 2019

ज्ञानखड्‌ग



 
 यशस्वी व्हायचे असेल तर ही ज्ञानाची तलवार हाती असणे आवश्‍यक आहे. पण तलवार ही धारदार असावी. तिला गंज चढलेला नसावा. ती वापरण्यास योग्य असावी. ज्ञान आहे पण अद्ययावत नसेल तर काय उपयोग. सध्याच्या युगात, काळात उपयोगी असणारे ज्ञान आवश्‍यक आहे. सध्याच्या युगात चालणारी ज्ञानाची तलवार आत्मसात करायला हवी.  ऐसा जरी थोरावे । तरी उपाये एके आंगवे ।
जरी हातीं होय बरवे । ज्ञानखड्‌ग ।।207।। अध्याय 4 था

ओवीचा अर्थ - एवढा जरी वाढला तरी जर त्याच्या हाती चांगले ज्ञानरुप खड्‌ग असेल तर या एका उपायाने तो जिंकतां येतो.

कोणताही उद्योग करताना त्याचे सर्वांगीण ज्ञान असणे आवश्‍यक आहे. तरच त्यामध्ये यश येते. शेतकऱ्याला पीक घेताना त्या पिकाची सर्व माहिती असायलाच हवी. रब्बीतील गहू खरिपात घेतला तर काय होते? कोणत्या हंगामात कोणती पिके येतात. उत्पन्न वाढीसाठी कोणत्या उपाय योजना करणे गरजेचे आहे. आजकाल हरितगृहांमुळे कृत्रिम वातावरणाची निर्मिती करून पिके घेतली जात आहेत. उत्कृष्ट दर्जाची उत्पादने घेण्यासाठी कोणते तंत्रज्ञान आवश्‍यक आहे. हे जाणणे गरजेचे आहे. यामुळे तो तोट्यात जाणार नाही. सध्यस्थितीत नेमके हेच घडत नाही. अपुऱ्या माहितीच्या आधारावर शेती केली जात आहे. पारंपरिक शेतीतून शेतकरी अद्यापही बाहेर पडलेला नाही. कष्ट करण्याची त्याची मानसिकता नाही. तसे प्रयत्नच केले जात नाहीत. यामुळे उत्पन्न म्हणावे तसे मिळत नाही. उपलब्ध साधनांच्या मदतीने जास्तीत जास्त नफा कसा कमविता येईल. हे अभ्यासणे आवश्‍यक आहे. विचार, चिंतन, मनन हे होतच नाही. गुडघ्यात मेंदू ठेवून शेती करून कसे चालेल. जग बदलले आहे. झपाट्याने बदलत्या या जगात तरायचे असेल तर, यशस्वी व्हायचे असेल तर ही ज्ञानाची तलवार हाती असणे आवश्‍यक आहे. पण तलवार ही धारदार असावी. तिला गंज चढलेला नसावा. ती वापरण्यास योग्य असावी. ज्ञान आहे पण अद्ययावत नसेल तर काय उपयोग. सध्याच्या युगात, काळात उपयोगी असणारे ज्ञान आवश्‍यक आहे. सध्याच्या युगात चालणारी ज्ञानाची तलवार आत्मसात करायला हवी. संरक्षणासाठीची शस्त्रे बदलली. काळानुरूप त्यामध्ये बदल झाला. आता अण्वस्त्रे आली आहेत. ही अस्त्रे ज्याच्याकडे तो देश बलाढ्य समजला जात आहे. पुढील काळात आणखी नवी शस्त्रे, अस्त्रे येतील. व्यवहारातील प्रगतीसाठी जसे ज्ञान हवे. तसे अध्यात्मिक प्रगतीसाठीही सर्वांगीण ज्ञानाची गरज आहे. आत्मज्ञानाची ही तलवार आत्मसात करायला हवी. यासाठी आवश्‍यक असणारे चिंतन, मनन, ध्यान याचा अभ्यास करायला हवा. विचारमंथन, पारायणे करायला हवीत. ते ज्ञान काय आहे हे जाणून घ्यायला हवे. अंधश्रद्धेने कोणत्याही गोष्टी करू नयेत. फसवणूक होऊ नये यासाठी हे सर्व गरजेचे आहे. शस्त्रांनी देशाची बलाढ्यता सिद्ध होते. पण आत्मज्ञानाचे मानव देहाची बलाढ्यता सिद्ध होते.


Monday, January 7, 2019

मनुष्यजात



देखें मनुष्यजात सकळ । हें स्वभावता भजनशीळ ।
जाहलें असे केवळ । माझां ठायीं ।। 67।। अध्याय 4 था

ओवीचा अर्थ - हे पाहा, जेवढें म्हणून मनुष्यप्राणी आहेत, तेवढ्या सर्वांच्या मनाचा स्वाभाविक कल माझी भक्ती करण्याकडे असतो.

भारतात अनेक जाती, पंथ, परंपरा आहेत. दुसऱ्या देशातही तशाच जाती, परंपरा आहेत. प्रत्येकाला त्याच्या जातीचा, धर्माचा, देशाचा स्वाभीमान असतो. आपण बाहेर गेल्यानंतर आपण मराठी आहे याचा टेंभा मिरवतो. कोणी कानडी असेल तर तो कानडी असल्याचा तोरा मिरवतो. हे स्वाभाविक आहे. त्यात गैर असे काहीच नाही. प्रत्येकाला स्वातंत्र्य आहे. आपण श्रेष्ठ आहोत हे दाखविण्यातच आपले महत्त्व असते. यासाठी स्वाभीमान असायला हवा. आज प्रत्येक वृत्तपत्र त्यांचा खप, प्रत्येक चॅनेल त्यांचा टीआरपी कसा जास्त आहे. आपण इतरांपेक्षा कसे चांगले आहोत हेच दाखविण्याचा प्रयत्न करते. आज त्याची गरज झाली आहे. महाराष्ट्राबाहेरही मराठी कशी श्रेष्ठ आहे हे दाखविण्याचे प्रयत्न होतात. मुळात आपणास दूर गेल्यानंतरच आपल्या संस्कृतीची ओढ लागते. त्याचे श्रेष्ठत्व समजते. जाती व्यवस्था जगात सर्वत्र आहे. याला विशेष महत्त्व आहे. कारण यामुळे मनुष्य संघटित राहातो. त्याची सुरक्षितता वाढते. त्याचे कुटुंब, नातेसंबंध यांच्यात ऐक्‍य असते. यामुळे गरजेच्यावेळी त्याला मदतीला अनेकजण धावून येतात. यासाठी या जातींचे महत्त्व आहे. एकलकोंडेपणा राहात नाही. आज शहरात एकलकोंडेपणा वाढला आहे. कोणाकडे जाणे नाही, येणे नाही. अशाने माणसाची मानसिकता ढळत चालली आहे. मुळात हीच स्थिती खरी अध्यात्माची ओढ वाढविणारी आहे. पण त्याला योग्य मार्गदर्शन मिळत नसल्याने तो भरकटत आहे. अनेकजण त्याच्या या एकाकीपणाचा फायदा घेत आहेत. असे होऊ नये यासाठी जागरूकता महत्त्वाची आहे. प्रत्येक मनुष्यजातीचा भगवंताकडे ओढा असतो. हा मुळात त्याचा स्वभावता गुण आहे. पण गोंधळलेल्या मानसिक स्थितीमुळे तो भरकटत आहे. भगवंताचे भजन, चिंतन, मनन हा स्वभावधर्म आहे. प्रत्येक जातीधर्मात हेच सांगितले आहे. म्हणून मनुष्यजातीचा हा धर्म पाळायला हवा. भगवंताच्या चरणी लीन व्हायला हवे. गर्वाने, तमोगुणाने मनुष्य भरकटला जात आहे. त्याचा हा अहंकारच त्याला संपवत आहे. हा अहंकार जागृत करण्याचा प्रयत्न काही मंडळीकडून होत आहे. यामुळे तर जातीय तणाव वाढत आहे. अहंकाराने तो भ्रमिष्ठ होत आहे. त्याचाच क्रोध वाढत आहे. क्रोधावर नियंत्रण कसे ठेवायचे याचे उपाय धर्मात सांगितले आहेत. धर्म हा शांतीचा मार्ग सांगतो. त्यामुळे तेथे क्रोधाचा मार्ग कधीच असू शकत नाही. दया, क्षमा, शांती तेथे देवाची वस्ती. पण देव संरक्षणासाठी क्रोधीत जरूर होतो. स्वातंत्र्य कोणी हिरावून घेत असेल तर तो अधर्म आहे. तो अधर्म नष्ट करण्यासाठी त्याला क्रोध हा आवश्‍यक आहे. हा तर मनुष्यजातीचा स्वभाव आहे.